Schaduwbomen: landbouwer Luc Lavens in de schijnwerpers

Vanaf 2029 zijn alle eigenaars van grazers verplicht om beschutting te voorzien voor dieren op de weide. Dat staat in de nieuwe Vlaamse codex Dierenwelzijn. Sinds de schaalvergroting en intensivering van de landbouw zijn er heel wat natuurlijke bronnen van schaduw en beschutting (lees: bomen en houtkanten) verdwenen uit de weides. Vrijwel elke hoeve had vroeger een aantal fruitbomen op en rond de ‘huisweide’. Deze relatief kleine tot middelgrootte boomgaarden leverden leverden fruit, boden schaduw voor dieren en droegen bij aan een rijk en gevarieerd landschap die talloze ecosysteemdiensten levert.

Vandaag krijgen bomen in landbouwgebied opnieuw meer aandacht, onder meer via het project Airkoe van de Regionale Landschappen. Zo bestaat de mogelijkheid om tot 10 gratis schaduwbomen aan te planten in en rond weides van actieve landbouwers. Op die manier zet men in op meer natuurlijke verkoeling en beschutting voor dieren, maar ook op een verhoging van de biodiversiteit en een klimaatrobuuster landschap. In dit interview bekijken we hoe traditionele landschapselementen zoals (schaduw)bomen maar ook hoogstamboomgaarden opnieuw een plaats(je) krijgen in de landbouw van vandaag en morgen.

Een van de landbouwers waarmee we mochten samenwerken in het Airkoe-project is Luc Lavens uit Eeklo. Op een mooie ochtend begin juli leidt Luc ons met zichtbaar enthousiasme en trots rond in zijn hoogstamboomgaard, omzoomd door een meidoornhaag en een houtkant. We bevinden ons in de Moerstraat in Eeklo, een landelijke omgeving op een boogscheut van de E34. Tijdens de rondleiding ging hij met veel plezier in op onze vragen over zijn boomgaard, de koeien en het belang van bomen in landbouwgebied.

Kan je ons iets vertellen overde geschiedenis vanhet landbouwbedrijf ende locatie waar we ons bevinden?

“Mijn vader kocht het melkveebedrijf in 1975 en ik nam het in 1986 van hem over. In die tijd stonden in deze weide nog veel fruitbomen, maar doorheen de tijd zijn heel wat bomen verdwenen doordat ze zijn omgewaaid. Je ziet hier en daar nog enkele oude bomen staan, voornamelijk perenbomen. Ik weet niet exact hoe oud ze zijn, maar sommige zijn makkelijk 70 jaar of ouder.”

Hoeveel koeien en welk type lopen hier vandaag op de weide?

“Een zestal, van het Belgisch witblauw ras. De koeien staan op de weide vanaf april/mei tot ongeveer september/oktober. Afhankelijk van het weer. Het zestal slaagt erin het weiland af te grazen. Je moet weten dat dit weiland niet bemest wordt, en dan groeit het gras minder snel. Wanneer er minder gras is, zetten we minder koeien op de weide. Als je het grasland zou willen bemesten, hou je hier bij de aanplant best rekening mee door de bomen in rijen en op voldoende afstand van elkaar te planten. Op die manier kan je er gemakkelijker met machines door. Dat is hier bij ons niet het geval, maar voor ons is dat geen probleem omdat we niet bemesten.”

Waarom wilde je hier extra bomen aanplanten?

“Het duurt enkele jaren voordat de boompjes groot genoeg zijn om schaduw te voorzien, maar de koeien in deze weide hebben al heel wat schaduw van de oudere bomen. Je ziet dat ze op de warmste momenten van de dag echt de schaduw opzoeken. Schaduw voorzien voor later was dus een eerste belangrijke reden om hier extra bomen aan te
planten. Mijn andere doel was om de oude hoogstamboomgaard te herstellen, daarom koos ik voor fruitbomen. Je ziet hier al fruitbomen van verschillende leeftijden staan, het herstel gebeurt dus in fases.”

Hoeveel bomen staan er hier ondertussen?

“Dat weet ik niet precies, maar het moeten er meer dan vijftig zijn omdat er achter het huis enkele jaren terug nog een boomgaard werd aangeplant.”

Waarom koos je voor deze boomsoorten?

“De soorten werden gekozen in overleg met het Regionaal Landschap. De oude perelaars die je hier ziet, zijn vooral bruine kriekperen. Omdat we de oude hoogstamboomgaard willen herstellen, leek het ons een goed idee om voor de nieuwe aanplantingen te kiezen voor oude soorten, zoals bijvoorbeeld Cox en Jacques Lebel. Er staan nu vooral veel appelaars en perelaars, met hier en daar ook een notelaar en kerselaar.”

Hoe ben je in contact gekomen met Regionaal Landschap Meetjesland en Leievallei?

“Het eerste contact verliep via iemand van de Mestbank. [De Mestbank is een onderdeel van de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) en ziet toe op
de naleving van het Mestdecreet in Vlaanderen.] Ik nam in eerste instantie contact op in het kader van de mogelijkheid om beheerovereenkomsten af te sluiten. Toen ik contact opnam, ontdekte ik dat er via het Regionaal Landschap heel wat meer mogelijkheden waren, en van het een kwam het ander.”

De eerdere aanplantingen op het bedrijf zijn ook via het Regionaal Landschap gebeurd?

“Jazeker. In een eerste fase, dat moet in 2018 of 2019 geweest zijn, werden de gemengde houtkant, meidoornhaag en 23 fruitbomen aangeplant. De knotwilgen in de houtkantenrij heb ik zelf aangeplant. Later kwamen daar nog 10 fruitbomen bij. De meest recente werden deze winter met de hulp van het Airkoe-project aangeplant.”

Over beheer gesproken: bomen en begrazing combineren vormt een uitdaging, hoe heeft men het hier aangepakt om de bomen toch kansen te geven?

“Rond de bomen werd een stevige boomkorf geplaatst, met daarrond extra houten bescherming en draad. Dat is echt wel nodig. Ik heb ondertussen ook heel wat bijgeleerd over hoe je een boom op een goede manier kan aanplanten. Zo weet ik nu dat je een boom beter niet
té diep plant, dat je best een voldoende grote plantput maakt om de wortels te spreiden en aan welke kant je best een steunpaal plaatst. Het Regionaal Landschap kon me bovendien heel wat tips geven over het beheer.”

De recente aanplantingen gebeurden in het kader van het Airkoe-project. Hoe is de samenwerking verlopen?

“Deze keer heeft het Regionaal Landschap mij gecontacteerd omdat ze weten van mijn plannen om de hoogstamboomgaard te herstellen. Voor de koeien leveren de bomen binnen enkele jaren extra schaduw. Net als bij de eerdere aanplantingen gebeurde de soortenkeuze in onderling overleg.”

Zie je nog kansen om in de toekomst extra bomen of landschapselementen aan te planten?

“Jazeker! De hoogstamboomgaard kan nog verder hersteld worden. Ik zou graag nog wat extra pruimelaars in de boomgaard willen.”

Krijg je reacties van collega-landbouwers of buurtbewoners op de aanplantingen?

"Ik heb heel wat positieve reacties gekregen, zowel van buren als collega-landbouwers. Ik heb mijn buurman geïnspireerd om ook enkele fruitbomen aan te planten. Vorige winter is hij zelfs met mij mee geweest naar de plant- en snoeidemo voor hoogstamfruitbomen van het Regionaal Landschap aan het kasteel van Poeke. Ik vind het leuk om ook andere landbouwers te inspireren. Vroeger had elke boerderij wel een hoogstamboomgaard op het erf, meestal met een haag rond. De bomen brachten fruit op, en zorgden voor beschutting voor het vee. Dat is wat verdwenen, maar de laatste tijd merk ik toch meer en meer interesse om opnieuw fruitbomen aan te planten. Elke boerderij zou een plaats moeten hebben voor enkele bomen of fruitbomen. Dat maakt je boerderij toch veel mooier?”

Wat zou je zeggen tegen landbouwers die twijfelen om mee te stappen in een project zoals Airkoe?

“Als je interesse hebt in aanplantingen, en je kan samenwerken met een Regionaal Landschap, dan bespaart je dat heel wat werk. De begeleiding die je krijgt, en de financiële stimulans in de vorm van subsidies, kunnen toch heel wat drempels wegnemen voor wie zelf niet goed weet hoe je aan zoiets begint. Ik geloof dat veehouders echt van hun dieren houden, en dan is schaduw voorzien toch een teken van liefde voor je dieren.”

Waarom winnen bomen opnieuw aan belang in de landbouw?

“Ik voel aan dat er meer interesse is door de (financiële) stimulansen die landbouwers krijgen, niet alleen in Vlaanderen maar ook in Wallonië. Er zijn echt veel landbouwers die begaan zijn met het landschap en de natuur. Maar het is wel een extraatje dat bij al het werk komt kijken. Daarom is een goede begeleiding zoals ik gekregen heb zo belangrijk.”

Tot slot: aanplanten is een ding, maar fruitbomen vragen ook wat onderhoud. Je hebt zelf al een snoeicursus gevolgd. Hoe pak jij het beheer van de bomen aan?

“Ik doe het beheer zelf met de kennis die ik heb opgedaan. De eerste jaren is voldoende water geven het belangrijkste. Ik heb zelf een bedruppelingssysteem gemaakt om ervoor te zorgen dat het werk wat beperkt wordt en het water ook geleidelijk aan in de grond kan dringen. Stamscheuten verwijderen hoort er natuurlijk ook bij. Snoei is pas na enkele jaren soms nodig.”

Luc bewijst dat bomen op een landbouwbedrijf niet alleen bijdragen aan biodiversiteit en dierenwelzijn, maar ook aan het herstel van het landschap. Zijn boomgaard groeit letterlijk én figuurlijk verder. Bedankt voor het inspirerende gesprek, Luc!

Met project Airkoe slaan departement Omgeving – afdeling dierenwelzijn van de Vlaamse Overheid en de Regionale Landschappen de handen in elkaar om veehouders te ondersteunen bij de aanplant van schaduwbomen, helemaal gratis. Heb je een graasweide, maar nog geen boom? Dan is dit hét moment om daar verandering in te brengen! Bestel online één of meer gratis schaduwbomen. Het aanbod is beperkt, wacht dus niet te lang. Een medewerker bekijkt samen met jou de meest geschikte aanplant voor jouw perceel.

Meer over Airkoe